آیت‌الله محمدتقی سبحانی تبیین کرد؛
جایگاه ممتاز علامه مجلسی در تاریخ معرفت شیعی و پنج ساحت اثرگذاری علمی و فرهنگی ایشان
در شانزدهمین نشست مدرسه رمضانیه «مجلس مجلسی» مطرح شد؛ علامه مجلسی تنها یک گردآورنده حدیث نبود، بلکه احیاگر و بازآفرین سنت حدیثی، سامان‌دهنده میراث معرفتی شیعه و طراح یک برنامه جامع آموزشی و تربیتی برای جامعه شیعی بود.
شانزدهمین نشست از سلسله نشست‌های مدرسه رمضانیه ۱۴۴۶ هجری قمری با عنوان «مجلس مجلسی»، با موضوع «جایگاه علامه مجلسی در تاریخ معرفت شیعی» و با حضور حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدتقی سبحانی، روز دوشنبه ۲۷ اسفندماه ۱۴۰۳، در مؤسسه علمی‌پژوهشی کلامنا برگزار شد.
در این نشست علمی، استاد سبحانی با ارائه تحلیلی تاریخی و معرفت‌شناختی از شخصیت و میراث علمی علامه محمدباقر مجلسی (رحمةالله‌علیه)، به تبیین ابعاد گوناگون تأثیرگذاری این عالم برجسته در تاریخ تشیع پرداخت و نشان داد که جایگاه علامه مجلسی را نمی‌توان صرفاً در چارچوب فعالیت‌های حدیثی و تألیفی او محدود کرد؛ بلکه باید وی را یکی از شخصیت‌های محوری در شکل‌دهی، احیا و گسترش سنت معرفتی شیعه به شمار آورد.
علامه مجلسی؛ شخصیتی اثرگذار در چهار قرن تاریخ تشیع
استاد سبحانی در آغاز سخنان خود با اشاره به جایگاه ممتاز علامه مجلسی در تاریخ علمی و فرهنگی شیعه، خاطرنشان کرد که شخصیت و آثار این عالم بزرگ از همان دوران حیات وی مورد توجه جامعه شیعی و حتی عالمان و محافل علمی اهل سنت قرار داشته و در طول چهار قرن گذشته، همواره در کانون توجه و ارزیابی‌های علمی و تاریخی بوده است.
وی همچنین به اهتمام ویژه پژوهشگران غربی در سده اخیر به شخصیت و آثار علامه مجلسی اشاره کرد و با بیان اینکه در مطالعات شیعه‌شناسی غربی، جایگاه این عالم تا اندازه‌ای برجسته شده که برخی پژوهشگران، دوره پس از او را با نام و میراث وی تعریف و توصیف کرده‌اند، بر گستره تأثیرگذاری تاریخی و علمی علامه تأکید نمود.
این توجه گسترده، از نگاه استاد سبحانی، نشان‌دهنده آن است که علامه مجلسی صرفاً یک شخصیت متعلق به گذشته نیست؛ بلکه آثار و اندیشه‌های او در شناخت ساختار معرفتی تشیع و تحلیل تحولات تاریخی و فرهنگی جامعه شیعی نقشی بنیادین دارد.
پنج ساحت بنیادین اثرگذاری علامه مجلسی در تاریخ معرفت شیعی
محور اصلی سخنرانی استاد سبحانی، تبیین پنج عرصه اساسی از خدمات و دستاوردهای علامه مجلسی بود؛ عرصه‌هایی که در کنار یکدیگر، تصویری جامع از نقش تاریخی وی در احیا، بازسازی و گسترش معرفت شیعی به دست می‌دهند.
۱. احیا و بازآفرینی سنت حدیثی شیعه
نخستین عرصه‌ای که استاد سبحانی در تبیین جایگاه علامه مجلسی مورد توجه قرار داد، نقش وی در احیای سنت حدیثی شیعه بود.
به اعتقاد وی، پس از گذشت چندین قرن از شکل‌گیری و گسترش میراث حدیثی امامیه، علامه مجلسی توانست سنت حدیثی شیعه را در ابعاد مختلف تبیین، تبویب، تنظیم و نقد دوباره احیا کند.
اهمیت این اقدام در آن است که فعالیت علامه به گردآوری و انتقال روایات محدود نماند؛ بلکه وی در مقام عالمی حدیث‌پژوه، به بازآفرینی یک سنت علمی پرداخت که در آن، حفظ میراث روایی، سامان‌دهی موضوعی احادیث، تبیین مفاهیم و بررسی و ارزیابی روایات در پیوندی منسجم قرار می‌گرفت.
از این منظر، «بحارالأنوار» را باید فراتر از یک مجموعه بزرگ حدیثی نگریست؛ این اثر جلوه‌ای از اراده علمی علامه مجلسی برای احیا و استمرار سنت حدیثی شیعه و فراهم‌آوردن زمینه‌ای گسترده برای انتقال معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام به نسل‌های بعد است.
۲. سامان‌دهی جامع معارف شیعی
دومین عرصه اثرگذاری علامه مجلسی، سامان‌دهی جامع میراث معرفتی شیعه بود.
استاد سبحانی با اشاره به دوره‌های پیشین تاریخ علوم اسلامی و نقش مدرسه حدیثی قم، تأکید کرد که علامه مجلسی از نخستین شخصیت‌هایی بود که پس از آن دوره، به شکلی جامع و فراگیر به گردآوری و تنظیم مجموعه معارف شیعی اهتمام ورزید.
در واقع، یکی از ویژگی‌های برجسته فعالیت علمی علامه آن بود که میراث پراکنده و گسترده شیعه را در حوزه‌های مختلف معرفتی، در منظومه‌ای وسیع گرد آورد و امکان دسترسی و بهره‌گیری از آن را برای پژوهشگران و عالمان فراهم ساخت.
این اقدام را می‌توان از مهم‌ترین گام‌های تاریخ دانش شیعی در جهت ایجاد یک مجموعه جامع از منابع و معارف دانست؛ تلاشی که در آن، ابعاد گوناگون معرفت دینی از طریق گردآوری، تنظیم و عرضه میراث علمی گذشتگان، در دسترس نسل‌های بعد قرار گرفت.
از این منظر، علامه مجلسی در تاریخ معرفت شیعی تنها ناقل میراث پیشینیان نیست، بلکه سامان‌دهنده و معمار یک منظومه گسترده معرفتی نیز به شمار می‌رود.
۳. پالایش و نقد میراث حدیثی
سومین محور سخنان استاد سبحانی، نقش علامه مجلسی در نقد، تصفیه و پالایش میراث روایی شیعه بود.
وی با تأکید بر اینکه فعالیت علامه را نباید صرفاً به گردآوری و حفظ احادیث تقلیل داد، خاطرنشان کرد که مجلسی در کنار اهتمام به حفظ میراث حدیثی، به نقد و ارزیابی آن نیز توجه داشته و در این زمینه از روش و رویکردی علمی بهره گرفته است.
این نکته از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ زیرا یکی از برداشت‌های نادرست درباره آثار حدیثی علامه مجلسی، تلقی فعالیت وی به‌عنوان گردآوری بی‌تمایز و بدون ارزیابی روایات است. حال آنکه بررسی مباحث و توضیحات وی در آثار مختلف، به‌ویژه در بحارالأنوار، نشان‌دهنده توجه او به بررسی روایات و ارزیابی محتوایی و حدیثی آنهاست.
بر اساس تبیین استاد سبحانی، علامه مجلسی در کنار صیانت از میراث روایی، به پالایش و نقد آن نیز اهتمام داشت و این دو وظیفه را در چارچوب یک برنامه علمی دنبال می‌کرد.
۴. نقل فقیهانه و مجتهدانه حدیث؛ فراتر از رویکرد اخباری‌گری
چهارمین عرصه‌ای که استاد سبحانی بر آن تأکید کرد، روش فقیهانه و مجتهدانه علامه مجلسی در نقل و تبیین احادیث بود.
وی با اشاره به اینکه علامه مجلسی را نمی‌توان صرفاً با عنوان اخباری و در چارچوب برداشت‌های رایج از جریان اخباری‌گری تحلیل کرد، توضیح داد که شیوه مواجهه وی با روایات، از ویژگی‌های علمی و اجتهادی برخوردار است.
این ویژگی به‌ویژه در توضیحات و تحلیل‌هایی که علامه مجلسی ذیل روایات در کتاب بحارالأنوار ارائه کرده، به‌خوبی آشکار می‌شود. وی در این مواضع، به تبیین مفاهیم، بررسی دلالت‌ها، توضیح وجوه مختلف روایت و طرح ملاحظات علمی می‌پردازد؛ اموری که نشان‌دهنده حضور فعال ذهن فقیهانه و تحلیل‌گر در فرایند مواجهه با حدیث است.
از این منظر، علامه مجلسی نه صرفاً ناقل و حافظ حدیث، بلکه عالمی است که با نگاه فقیهانه و اجتهادی به میراث روایی می‌نگرد و درصدد فهم، تبیین و ارزیابی آن برمی‌آید.
این محور از سخنان استاد سبحانی، از جمله نکات مهم در بازخوانی روش علمی علامه مجلسی و ارزیابی دقیق‌تر نسبت وی با جریان‌های فکری و حدیثی دوران خود به شمار می‌رود.
۵. طراحی برنامه آموزشی و تربیتی برای جامعه شیعه
پنجمین و از منظر اجتماعی، یکی از متمایزترین عرصه‌های اثرگذاری علامه مجلسی، گشودن افق تازه‌ای در آموزش و تربیت دینی عموم جامعه شیعی بود.
استاد سبحانی با تأکید بر این ویژگی، یادآور شد که فعالیت علمی علامه به محافل تخصصی دانشمندان و حوزه‌های محدود علمی اختصاص نداشت؛ بلکه وی درصدد بود معارف دینی و آموزه‌های اهل‌بیت علیهم‌السلام را در سطح گسترده جامعه نیز گسترش دهد.
در این رویکرد، حفظ و تدوین میراث حدیثی، با هدفی فراتر از نگهداری منابع علمی دنبال می‌شد؛ هدفی که عبارت بود از تبدیل معارف دینی به بخشی از فرهنگ عمومی و فراهم‌کردن زمینه تربیت اعتقادی، اخلاقی و دینی جامعه شیعی.
آثار فارسی علامه، تألیفات اعتقادی و اخلاقی و توجه وی به عرضه معارف دینی در قالب‌هایی قابل استفاده برای عموم مردم، در پرتو این برنامه آموزشی و تربیتی قابل مطالعه و تحلیل است.
از این جهت، علامه مجلسی را می‌توان از شخصیت‌های کم‌نظیر تاریخ تشیع دانست که میان پژوهش تخصصی، تدوین میراث علمی و تربیت عمومی جامعه پیوند برقرار کرد.
علامه مجلسی؛ شخصیتی حذف‌ناشدنی از تاریخ معرفت شیعی
استاد سبحانی در جمع‌بندی سخنان خود، بر این نکته تأکید کرد که شخصیت و جایگاه علامه مجلسی چنان با تحولات تاریخی، علمی و فرهنگی تشیع پیوند خورده است که نمی‌توان تاریخ معرفت شیعی را بدون در نظر گرفتن نقش و میراث او به‌درستی روایت کرد.
علامه مجلسی در پنج عرصه یادشده، نقشی فراتر از یک عالم پرکار یا مؤلفی پرآثار ایفا کرده است: او سنت حدیثی را احیا و بازآفرینی کرد؛ میراث معرفتی شیعه را سامان بخشید؛ در نقد و پالایش روایات اهتمام ورزید؛ با رویکردی فقیهانه و مجتهدانه به تبیین احادیث پرداخت و در نهایت، معارف دینی را در قالب یک برنامه گسترده آموزشی و تربیتی به متن جامعه شیعی وارد ساخت.
بر این اساس، شناخت جایگاه واقعی علامه مجلسی مستلزم توجه هم‌زمان به ابعاد حدیثی، فقهی، معرفتی، فرهنگی و اجتماعی شخصیت اوست. چنین نگرشی می‌تواند زمینه را برای عبور از داوری‌های محدود و تک‌بعدی و شکل‌گیری مطالعاتی جامع‌تر و عمیق‌تر درباره یکی از اثرگذارترین شخصیت‌های تاریخ تشیع فراهم سازد.
مدرسه رمضانیه «مجلس مجلسی» نیز با برگزاری این نشست علمی و طرح موضوع جایگاه علامه مجلسی در تاریخ معرفت شیعی، فرصتی برای بازاندیشی در میراث علمی این محدث بزرگ و توجه دوباره به ابعاد بنیادین خدمات وی فراهم آورد.
بی‌تردید، بازشناسی علامه مجلسی تنها بازخوانی زندگی و آثار یک دانشمند بزرگ نیست؛ بلکه فرصتی برای فهم یکی از مهم‌ترین مراحل شکل‌گیری، سامان‌یابی و گسترش معرفت شیعی در تاریخ اسلام است.
منبع: گزارش و بیانات حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدتقی سبحانی در شانزدهمین نشست مدرسه رمضانیه «مجلس مجلسی».
