تأکید استادان حوزه و دانشگاه بر ضرورت بازنگری منبع‌محور در تصویرهای تاریخی و شرق‌شناختی از علامه مجلسی و عصر صفوی.
مدرسه تابستانه «بازخوانی میراث علامه مجلسی در آیینه مستشرقان» با حضور و مشارکت جمعی از استادان برجسته حوزه و دانشگاه، پژوهشگران مطالعات اسلامی و صاحب‌نظران تاریخ تشیع، در روزهای چهارشنبه و پنجشنبه ۲۸ و ۲۹ مردادماه ۱۴۰۵، در شهر اصفهان برگزار شد.
این برنامه علمی با هدف بررسی و بازشناسی جایگاه علامه محمدباقر مجلسی در تاریخ علمی، فرهنگی و تمدنی تشیع، مطالعه و نقد دیدگاه‌های مستشرقان درباره شخصیت و آثار وی و واکاوی چارچوب‌های فکری و روش‌شناختی حاکم بر مطالعات غربی درباره تشیع و عصر صفوی برگزار گردید.
مدرسه تابستانه در دو نوبت صبح و عصر و با مشارکت حضوری و مجازی استادان و پژوهشگران برگزار شد. در جریان این برنامه، ابعاد مختلف شخصیت علمی علامه مجلسی، نقش او در حفظ و احیای میراث حدیثی شیعه، تأثیرگذاری وی بر تحولات فرهنگی و اجتماعی عصر صفوی و چگونگی بازنمایی شخصیت و عملکرد او در آثار مورخان و مستشرقان مورد بحث و بررسی قرار گرفت.
علامه مجلسی؛ شخصیتی فراتر از یک محدث و گردآورنده حدیث
در آیین افتتاحیه این مدرسه تابستانه، حجت‌الاسلام والمسلمین احمد عبداللهی‌نژاد، مدیر حوزه‌های علمیه خواهران استان اصفهان، به ایراد سخن پرداخت.
وی با تأکید بر جایگاه ممتاز علامه محمدباقر مجلسی در تاریخ علمی و فرهنگی ایران، شخصیت این عالم بزرگ را فراتر از جایگاه یک محدث برجسته دانست و بر ضرورت شناخت ابعاد مختلف علمی، فرهنگی، اجتماعی و تمدنی فعالیت‌های وی تأکید کرد.
عبداللهی‌نژاد با اشاره به نقش علامه مجلسی در دوره صفویه، تلاش‌های او را در خارج‌ساختن معارف شیعه از محدوده محافل تخصصی و گسترش دسترسی عمومی جامعه به آموزه‌های اهل‌بیت علیهم‌السلام حائز اهمیت دانست. در این نگاه، فعالیت‌های علامه مجلسی را باید در پیوند با تحولات اجتماعی و فرهنگی عصر صفوی و نقش آن در تقویت هویت دینی و فرهنگی جامعه شیعی بررسی کرد.
وی همچنین با اشاره به پیوند عمیق شخصیت و میراث علامه مجلسی با هویت علمی و فرهنگی اصفهان، بر ضرورت فراتررفتن از بزرگداشت‌های مناسبتی و تبدیل این توجه به پژوهش‌های مستند و روشمند تأکید کرد.
آیت‌الله محمدتقی سبحانی: علامه مجلسی و نقش ایشان در شناخت تشیع به جهانیان
در ادامه برنامه، آیت‌الله محمدتقی سبحانی با ارائه سخنرانی علمی با عنوان «علامه مجلسی و نقش ایشان در شناخت تشیع به جهانیان»، به تبیین جایگاه تاریخی و معرفتی علامه مجلسی و بررسی ابعاد گوناگون خدمات علمی و فرهنگی وی پرداخت.
وی علامه مجلسی را نقطه عطفی در تاریخ فکر و فرهنگ شیعه معرفی کرد و یادآور شد که با وجود شهرت گسترده این عالم بزرگ، هنوز ابعاد مختلف شخصیت، روش علمی، عملکرد اجتماعی و پیامدهای تاریخی فعالیت‌های او به‌صورت جامع و شایسته مورد بررسی قرار نگرفته است.
آیت‌الله سبحانی مهم‌ترین خدمات و دستاوردهای علامه مجلسی برای جامعه شیعه و جهان اسلام را در چند محور اساسی تبیین کرد: احیای قرآن و حدیث، نظام‌مندساختن میراث علمی شیعه، عمومی‌سازی معارف دینی و ایجاد پیوند میان تشیع، جامعه و ساختارهای اجتماعی و حکومتی.
وی با اشاره به وضعیت میراث علمی شیعه پیش از دوران علامه مجلسی، خاطرنشان کرد که معارف شیعی در شاخه‌های مختلف فقهی، حدیثی، فلسفی، عرفانی و کلامی در منابع گوناگون پراکنده بود و به گردآوری، تنظیم و عرضه‌ای جامع نیاز داشت. اهمیت اقدام علامه مجلسی در این بود که توانست بخش گسترده‌ای از این میراث را در مجموعه‌ای منسجم گرد آورد و زمینه بهره‌برداری جامعه علمی و عموم علاقه‌مندان را از آن فراهم سازد.
بخش دیگری از سخنان وی به بررسی عوامل شکل‌گیری تصویرهای ناقص و یک‌جانبه از علامه مجلسی اختصاص داشت. آیت‌الله سبحانی چهار رویکرد را در این زمینه مورد توجه قرار داد: نگاه مدرنیست‌ها و روشنفکران سکولار، رویکرد برخی روشنفکران دینی، قرائت‌های باطن‌گرایانه و صوفیانه از تشیع و نیز نگاه محدود درون‌حوزوی که شخصیت علامه مجلسی را صرفاً به محدثی پرکار و گردآورنده احادیث تقلیل می‌دهد.
وی تأکید کرد که هیچ‌یک از این رویکردها به‌تنهایی قادر به تبیین جامع جایگاه تاریخی و علمی علامه مجلسی نیست و شناخت وی مستلزم توجه هم‌زمان به زمینه‌های تاریخی، مبانی فکری، روش علمی و کارکردهای فرهنگی و اجتماعی فعالیت‌های اوست.
در تبیین جایگاه «بحارالأنوار» نیز وی این اثر را صرفاً مجموعه‌ای انبوه از روایات ندانست، بلکه آن را نمونه‌ای برجسته از جامع‌نگاری و نظام‌مندکردن میراث معرفتی شیعه معرفی کرد؛ اثری که علاوه بر حفظ منابع روایی، زمینه شناخت ساختار معرفتی تشیع و گشودن افق‌های تازه برای پژوهش‌های بعدی را فراهم آورده است.
پروفسور اندرو نیومن: ایده محمدباقر مجلسی به مثابه ایده ایران عصر صفوی و افق‌های نو در مجلسی‌پژوهی
در ادامه، پروفسور اندرو نیومن، پژوهشگر برجسته مطالعات ایران و تشیع، به‌صورت مجازی در این مدرسه تابستانه حضور یافت و سخنرانی خود را با عنوان «ایده محمدباقر مجلسی به مثابه ایده ایران عصر صفوی و افق‌های نو در مجلسی‌پژوهی» ارائه کرد.
نیومن با اشاره به سابقه مطالعاتی خود درباره ایران و آثار علامه مجلسی، بر پیچیدگی شخصیت و اندیشه این عالم بزرگ و ضرورت گسترش پژوهش‌های تخصصی درباره او تأکید کرد.
محور اصلی سخنان وی نقد برخی پارادایم‌ها و پیش‌فرض‌های دیرپای مطالعات غربی درباره تشیع، عصر صفوی و شخصیت علامه مجلسی بود. وی توضیح داد که بخشی از پژوهش‌های قدیمی غربی بر این پیش‌فرض استوار بوده‌اند که دین، به‌ویژه در جامعه ایران، در مسیر مدرنیته به‌تدریج به حاشیه رانده خواهد شد؛ برداشتی که تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در دهه‌های اخیر، ضرورت بازنگری در آن را آشکار ساخته است.
نیومن همچنین به یکی از گرایش‌های موجود در مطالعات پیشین اشاره کرد که تشیع را با تصوف و باطن‌گرایی یکسان تلقی می‌کرد و قرائت‌های شریعت‌مدار و اجتماعی تشیع را در برابر آن قرار می‌داد. در چارچوب چنین برداشتی، علامه مجلسی غالباً به‌عنوان شخصیتی ظاهرگرا، سیاسی و مخالف فلسفه و تصوف معرفی شده و حتی مسئولیت‌هایی در ارتباط با افول دولت صفوی به وی نسبت داده شده است.
وی با نقد این نوع تحلیل‌ها، بر ضرورت مراجعه مستقیم به منابع دست‌اول و مطالعه شخصیت علامه مجلسی در متن تاریخی و اجتماعی ایران عصر صفوی تأکید کرد. به اعتقاد او، برخی از پژوهش‌های قدیمی بیش از آنکه واقعیت تاریخی شخصیت مجلسی و عصر صفوی را نشان دهند، بازتاب‌دهنده پیش‌فرض‌ها و چارچوب‌های فکری نویسندگان خود هستند.
این پژوهشگر در پایان، بازنگری در روش‌ها و مبانی مطالعات مربوط به تشیع و علامه مجلسی را ضرورتی اساسی برای گشودن افق‌های تازه در مجلسی‌پژوهی دانست.
حجت‌الاسلام دکتر مرتضی مداحی: نقد علمی تصویر علامه مجلسی در کتاب «اسلام بدون الله»
حجت‌الاسلام دکتر مرتضی مداحی دیگر سخنران این برنامه بود که به‌صورت مجازی در نشست حضور یافت و به معرفی و نقد کتاب «اسلام بدون الله» اثر کالین ترنر پرداخت.
وی با اشاره به جایگاه دانشگاهی و ارجاعات متعدد این اثر، بر ضرورت مواجهه علمی و مستند با نوشته‌های پژوهشگران غربی تأکید کرد و یادآور شد که نقد آثار دانشگاهی، حتی در مواردی که با پیش‌فرض‌های نادرست یا تحلیل‌های مناقشه‌برانگیز همراه هستند، باید بر اساس استدلال، بررسی منابع و مراجعه به شواهد تاریخی صورت گیرد.
مداحی در تشریح دیدگاه‌های مطرح‌شده در کتاب ترنر، به تصویر منفی ارائه‌شده از علامه مجلسی اشاره کرد؛ تصویری که در آن، وی شخصیتی متعصب، ظاهرگرا و دارای رویکردی جهت‌دار در گردآوری احادیث معرفی شده و فعالیت‌های او در پیوند با منافع سیاسی و مذهبی دولت صفوی تفسیر گردیده است.
از دیگر موضوعات مورد نقد در این کتاب، ادعای حرکت تشیع از خداگرایی به امام‌گرایی و معرفی علامه مجلسی به‌عنوان نماینده تشیع ظاهرگرا بود.
سخنران با بررسی این دیدگاه‌ها، بر ضرورت بازشناسی روش علمی علامه مجلسی بر پایه آثار خود وی تأکید کرد و یادآور شد که نمی‌توان شخصیت علمی او را در چارچوب اخباری‌گری افراطی یا مخالفت مطلق با عقل و اجتهاد تحلیل کرد.
وی با استناد به شواهد موجود در آثار علامه مجلسی، به توجه وی به قرآن، مباحث عقلی، اجتهاد و ارزیابی منابع روایی اشاره کرد و توضیح داد که اهتمام ویژه علامه به حدیث، به معنای پذیرش بی‌قیدوشرط همه روایات یا بی‌اعتنایی به اعتبارسنجی منابع نبوده است.
مداحی همچنین در دفاع از روش گردآوری منابع در «بحارالأنوار»، تأکید کرد که این اثر را نباید مجموعه‌ای بی‌ضابطه و جهت‌دار از احادیث تلقی کرد. نگرانی از نابودی نسخه‌های خطی و از میان رفتن منابع حدیثی در دوره‌ای که صنعت چاپ در ایران گسترش نیافته بود، از زمینه‌های مهم تلاش علامه برای گردآوری و حفظ این میراث به شمار می‌رود.
وی در ادامه، نقش جریان اخباری در حفظ، شرح، ترجمه و فارسی‌سازی میراث حدیثی شیعه را یادآور شد و بر ضرورت توجه به شرایط تاریخی، وضعیت نسخه‌های خطی، نیازهای فرهنگی جامعه و نقش عالمان در انتقال معارف دینی برای ارزیابی منصفانه فعالیت‌های علامه مجلسی تأکید کرد.
استاد امید هادیان برسیانی: گونه‌شناسی مستشرقان و تحولات فکری آنان در مطالعات مجلسی
از دیگر بخش‌های علمی این مدرسه تابستانه، سخنرانی استاد امید هادیان برسیانی با عنوان «گونه‌شناسی مستشرقان و تحولات فکری آنان در مطالعات مجلسی» بود.
وی در این ارائه، به بررسی تاریخی و روش‌شناختی آثار پژوهشگران غربی درباره علامه مجلسی پرداخت و با معرفی پژوهشی گسترده، حدود ۵۰ اثر از ۴۲ تا ۴۳ پژوهشگر غربی یا پژوهشگران فعال در فضای علمی غرب را در بازه زمانی ۱۸۱۵ تا ۲۰۲۶ بررسی کرد.
این پژوهش با بهره‌گیری از سه چارچوب نظری جامعه‌شناسی معرفت، نظریه روایت تاریخی و تحلیل گفتمانی انتقادی سامان یافته بود. در ارزیابی آثار نیز پنج معیار اصلی شامل جایگاه دانشگاهی پژوهشگر، رشته و تخصص علمی، پرسش محوری، روش پژوهش و نوع مخاطب و منابع مورد استفاده، مبنای تحلیل قرار گرفته بود.
بر اساس این بررسی، مطالعات غربی درباره علامه مجلسی در هفت گونه اصلی دسته‌بندی شد: مورخان زوال صفویه، متن‌پژوهان و فیلولوژیست‌ها، مورخان اندیشه، مورخان اجتماعی، منتقدان مطالعات مجلسی، منتقدان مدرنیستی و توصیف‌گران باورهای شیعی.
هادیان برسیانی در تحلیل جریان نخست، به پژوهشگرانی همچون جان مالکوم، ادوارد براون، لاکهارت و راجر سیوری اشاره کرد که در آثار خود میان شخصیت علامه مجلسی و افول دولت صفوی ارتباط برقرار کرده‌اند.
وی یکی از نقدهای مهم به بخشی از این مطالعات را اتکای گسترده به منابع دست‌دوم و فقدان مراجعه مستقیم و کافی به آثار خود علامه دانست. در مقابل، به پژوهش‌های متأخری اشاره کرد که با مراجعه به منابع دست‌اول، برخی انتساب‌های رایج درباره علامه مجلسی، از جمله نسبت‌دادن مسئولیت مستقیم اخراج صوفیان از اصفهان یا آزار اقلیت‌ها به وی را مورد تردید و بازبینی قرار داده‌اند.
در ادامه، دیدگاه‌های هانری کوربن، سیدحسین نصر و امیر موعظی نیز در چارچوب جریان‌هایی که تشیع اصیل را عمدتاً باطن‌گرا و عرفانی تلقی می‌کنند، مورد توجه قرار گرفت.
وی همچنین با بررسی مطالعات اجتماعی درباره علامه مجلسی، به موضوعاتی همچون عمومی‌سازی تشیع، گسترش زیارت، آموزش دینی و نقش وی در شکل‌گیری جامعه شیعی اشاره کرد و نشان داد که از حدود سال ۲۰۰۰ میلادی به بعد، رویکردهای منبع‌محور و انتقادی در مطالعات مجلسی افزایش یافته است.
هادیان برسیانی در جمع‌بندی مباحث خود، بر ضرورت عبور از برخی دوگانه‌های تثبیت‌شده در مطالعات غربی، از جمله یکسان‌انگاری تشیع اصیل با تصوف و نسبت‌دادن افول صفویه به علامه مجلسی تأکید کرد و مراجعه به اسناد دست‌اول، روش‌های میان‌رشته‌ای و تحلیل انتقادی روایت‌های تاریخی را از الزامات مطالعات آینده در این حوزه دانست.
تبیین اهداف و افق‌های کنگره بین‌المللی علامه مجلسی
در بخش پایانی مدرسه تابستانه، استاد حاج حسن مظاهری، رئیس دفتر مرجع عالی‌قدر حضرت آیت‌الله‌العظمی مظاهری، ضمن تشریح ضرورت استمرار مطالعات تخصصی درباره علامه مجلسی، به تبیین اهداف و برنامه‌های کنگره بین‌المللی علامه محمدباقر مجلسی پرداخت.
وی نخستین هدف کنگره را زدودن تحریف‌ها و برداشت‌های نادرست از شخصیت علامه مجلسی دانست و بر ضرورت بررسی مستند و منصفانه داوری‌های تاریخی و علمی درباره این عالم بزرگ تأکید کرد.
معرفی جامع و همه‌جانبه شخصیت علامه مجلسی، دومین هدفی بود که مورد تأکید قرار گرفت. بر اساس این رویکرد، شناخت علامه نباید به یک بُعد از فعالیت‌های او، اعم از حدیثی یا سیاسی، محدود شود؛ بلکه ابعاد علمی، فرهنگی، اجتماعی و تمدنی شخصیت وی باید در چارچوبی جامع مورد مطالعه قرار گیرد.
سومین هدف کنگره، تحقیق نهایی، تصحیح و نشر مجدد آثار علامه مجلسی عنوان شد. در این زمینه، آثار وی در سه حوزه اصلی مورد توجه قرار گرفت:
۱. بحارالأنوار: با تأکید بر تحقیق نهایی، تنظیم شناسنامه روایات و استخراج و شناسایی کامل منابع.
۲. شرح‌ها و تعلیقات علمی: از جمله آثاری همچون «مرآة العقول» و «ملاذ الأخیار» که در بررسی و تبیین میراث حدیثی شیعه اهمیت ویژه دارند.
۳. رساله‌ها و آثار مستقل فارسی و عربی: شامل تک‌نگاری‌ها و تألیفات متنوع علامه، از جمله «حلیة المتقین» و دیگر آثار وی که نیازمند شناسایی، بررسی، تصحیح و عرضه مجدد هستند.
استاد مظاهری همچنین از برنامه‌هایی همچون تشکیل شورای علمی، تهیه اطلس جامع موضوعات آثار علامه مجلسی، تدوین کتاب‌شناسی جامع، شناسایی و گردآوری نسخه‌های خطی و بررسی و پاسخ‌گویی علمی به نقدهای داخلی و دیدگاه‌های مستشرقان سخن گفت.
وی با تأکید بر اینکه تحقق اهداف کنگره نیازمند فراهم‌سازی زیرساخت‌های علمی و پژوهشی است، برگزاری نشست‌های مقدماتی، انتشار نمونه‌هایی از آثار تحقیق‌شده علامه و عرضه پژوهش‌های جدید و مستند را از اقدامات ضروری در مسیر آماده‌سازی کنگره بین‌المللی برشمرد.
در پایان نیز از استادان، پژوهشگران، حوزویان و دانشگاهیان دعوت شد با مشارکت علمی و پژوهشی، در معرفی دقیق‌تر شخصیت و آثار علامه مجلسی و تحقق اهداف این حرکت علمی سهیم باشند.
ضرورت بازخوانی میراث علامه مجلسی بر پایه منابع اصیل
مدرسه تابستانه «بازخوانی میراث علامه مجلسی در آیینه مستشرقان» در حالی به کار خود پایان داد که مباحث و سخنرانی‌های ارائه‌شده در آن، بر یک ضرورت اساسی در مطالعات معاصر تاریخ تشیع تأکید داشت: شناخت علمی و منصفانه علامه مجلسی مستلزم عبور از تصویرهای تقلیل‌گرایانه، بررسی انتقادی روایت‌های تاریخی و مراجعه مستقیم به آثار و اسناد اصیل است.
اهمیت این برنامه را می‌توان در پیوند میان دو عرصه مکمل علمی دانست: از یک سو، بازشناسی و تبیین میراث عظیم علمی و حدیثی علامه مجلسی و از سوی دیگر، ارزیابی انتقادی چگونگی بازنمایی شخصیت و اندیشه او در مطالعات شرق‌شناختی و تاریخ‌نگاری غربی.
برگزاری چنین برنامه‌هایی می‌تواند زمینه‌ساز توسعه مطالعات تخصصی درباره علامه مجلسی و عصر صفوی، تقویت گفت‌وگوی علمی میان پژوهشگران داخلی و خارجی و شکل‌گیری رویکردی مستند، تحلیلی و میان‌رشته‌ای در مجلسی‌پژوهی باشد.
کنگره بین‌المللی علامه محمدباقر مجلسی نیز با توجه به این ضرورت‌ها، در پی آن است که با بهره‌گیری از ظرفیت استادان و محققان حوزه و دانشگاه، شناسایی و احیای آثار، تدوین پژوهش‌های بنیادین و پاسخ‌گویی علمی به نقدها و برداشت‌های تاریخی، زمینه معرفی جامع و مستند این عالم بزرگ را در سطح ملی و بین‌المللی فراهم آورد.
