برگزاری همایش و حضور شخصیت‌های علمی و فرهنگی

همایش بین‌المللی بزرگداشت علامه محمدباقر مجلسی در روزهای ۲۹ و ۳۰ دی‌ماه ۱۳۷۸ (۱۹ و ۲۰ ژانویه ۲۰۰۰ میلادی) در اصفهان برگزار شد. محل برگزاری این رویداد، مهمانسرای هتل عباسی اصفهان بود و جمعی از عالمان، استادان، پژوهشگران و محققان ایرانی و خارجی در آن حضور یافتند. در میان شرکت‌کنندگان خارجی، پژوهشگرانی از کشورهای روسیه، ژاپن، مالزی، ایالات متحده آمریکا، انگلستان، لبنان، هند و جمهوری آذربایجان حضور داشتند.

این همایش با مشارکت نهادهای فرهنگی و علمی داخلی و بین‌المللی برگزار شد و سازمان علمی و فرهنگی یونسکو نیز در فرایند بزرگداشت علامه مجلسی مشارکت داشت. از جمله نهادهای همکار در برگزاری این رویداد می‌توان به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزارت فرهنگ و آموزش عالی، استانداری اصفهان و سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی اشاره کرد.

مراسم افتتاحیه با حضور وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، قائم‌مقام وی، امام جمعه اصفهان و رئیس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی برگزار شد. در این مراسم، استاندار اصفهان ضمن خیرمقدم به میهمانان و حاضران، از سازمان یونسکو به سبب قرار دادن نام یکی از عالمان شیعه در فهرست شخصیت‌های مورد تجلیل این سازمان برای نخستین بار، قدردانی کرد. این اقدام از منظر برگزارکنندگان، نشانه‌ای از توجه مجامع فرهنگی بین‌المللی به جایگاه علمی و میراث فکری عالمان برجسته جهان اسلام بود.

سخنرانی‌ها و دیدگاه‌های مطرح‌شده در مراسم افتتاحیه

از نخستین سخنرانان مراسم افتتاحیه، آیت‌الله طاهری، امام جمعه اصفهان، بود. وی در سخنان خود به جایگاه علمی علامه مجلسی و اهمیت کتاب بحارالأنوار پرداخت و این اثر را مجموعه‌ای گسترده از کتاب‌ها و منابع حدیثی دانست که علامه مجلسی با هدف حفظ و گردآوری میراث روایی، آنها را در مجموعه‌ای واحد گرد آورده است. به تأکید وی، گردآوری روایات در بحارالأنوار به معنای التزام مؤلف به صحت تمام روایات مندرج در آن نیست؛ بلکه این اقدام را باید تلاشی برای صیانت از میراث حدیثی و جلوگیری از پراکندگی و از میان رفتن منابع روایی دانست.

آیت‌الله طاهری همچنین به حضور علامه مجلسی در ساختار حکومتی عصر صفویه اشاره کرد و در ارزیابی آن دوره، بر ضرورت پرهیز از داوری یک‌سویه تأکید نمود. از نظر وی، وجود برخی ظلم‌ها و کاستی‌ها در عملکرد حکومت صفویه نباید موجب نادیده گرفتن خدمات آن دوره در عمران و آبادانی اصفهان و حفظ مرزهای ایران شود. وی با استناد به ضرورت رعایت عدالت در قضاوت، بر لزوم ارزیابی منصفانه و همه‌جانبه شخصیت‌ها و دوره‌های تاریخی تأکید کرد.

در ادامه مراسم، احمد مسجدجامعی، قائم‌مقام وزیر و معاون فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، گزارشی از فعالیت‌ها و اقدامات کمیته‌های برگزاری همایش ارائه کرد. وی در سخنان خود، جایگاه علامه مجلسی را فراتر از یک شخصیت برجسته حدیثی دانست و بر نقش وی در تقویت وحدت ملی، گسترش زبان و ادب فارسی، ارتقای فرهنگ عمومی و افزایش سطح علمی و فرهنگی جامعه در روزگار صفویه تأکید کرد.

مسجدجامعی همچنین اظهار داشت که علامه مجلسی در تحولات فرهنگی عصر خود نقش مؤثری داشته و توانسته است توجه حاکمان صفوی را از رویکرد صرفاً نظامی به سوی علم، دانش و ادب معطوف سازد. وی با اشاره به گستردگی آثار فارسی علامه مجلسی، خاطرنشان کرد که دست‌کم پنجاه اثر از تألیفات وی به زبان فارسی نگاشته شده است. بر همین اساس، کمیته انتشارات همایش نیز گردآوری و انتشار شماری از آثار فارسی علامه را در دستور کار قرار داده بود.

پس از آن، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، عطاءالله مهاجرانی، در سخنانی ضمن قدردانی از کمیته‌های اجرایی و علمی و نهادهای مشارکت‌کننده در برگزاری همایش، از بحارالأنوار به‌عنوان اثری مرجع و برخوردار از جایگاهی گسترده در علوم اسلامی یاد کرد.

مهاجرانی با اشاره به تلاش کم‌نظیر علامه مجلسی در گردآوری احادیث اسلامی، این اقدام را نشانه همتی بلند و کم‌نظیر در تاریخ فرهنگ اسلامی دانست. وی برای تبیین عظمت این کوشش علمی، آن را با تلاش فردوسی در تدوین شاهنامه و کوشش ابن‌سینا در نگارش کتاب شفا مقایسه کرد. به اعتقاد وی، همان‌گونه که این دو اثر حاصل تلاش علمی و فرهنگی سترگی هستند، گردآوری گسترده احادیث در بحارالأنوار نیز جلوه‌ای از اراده علمی و پشتکار کم‌نظیر علامه مجلسی به شمار می‌رود.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی همچنین بر جامعیت علمی علامه مجلسی تأکید کرد و او را از شخصیت‌هایی دانست که در میان عالمان، کمتر می‌توان نمونه‌ای هم‌تراز با گستردگی فعالیت‌های علمی وی یافت. البته وی در کنار این ستایش، بر ضرورت پرهیز از مطلق‌نگری نیز تأکید کرد و یادآور شد که هیچ شخصیت علمی را نباید فراتر از نقد و بررسی قرار داد.

جایگاه علمی و میراث تألیفی علامه مجلسی

در گزارش منتشرشده از این همایش، به گستردگی فعالیت‌های علمی علامه مجلسی در عرصه‌های گوناگون اشاره شده است. وی در روزگار صفویه، علاوه بر گردآوری و تدوین مجموعه عظیم بحارالأنوار، در زمینه ترجمه و تألیف آثار فارسی و شرح و تبیین کتاب‌های حدیثی نیز فعالیت گسترده‌ای داشت و میراثی قابل توجه از خود برجای گذاشت.

گزارش، آثار علامه مجلسی را بیش از هفتاد عنوان در حدود دویست جلد معرفی می‌کند و بر این نکته تأکید دارد که فعالیت‌های وی صرفاً به حوزه حدیث و تألیف کتاب محدود نبوده، بلکه در عرصه‌های اجتماعی و سیاسی نیز حضوری مؤثر داشته است. همچنین به ارتباط نزدیک وی با دربار صفوی و جایگاه او در ساختار فرهنگی و اجتماعی آن دوره اشاره شده است.

از این منظر، بزرگداشت علامه مجلسی در اصفهان صرفاً بزرگداشت یک محدث و مؤلف برجسته نبود؛ بلکه فرصتی برای بازشناسی ابعاد گوناگون میراث علمی، فرهنگی و اجتماعی او و بررسی تأثیر آثار وی در تاریخ اندیشه اسلامی به شمار می‌رفت.

حضور اندیشمندان و پژوهشگران بین‌المللی

یکی از ویژگی‌های مهم این همایش، مشارکت محققان و اندیشمندانی از کشورهای مختلف بود. افزون بر پژوهشگران ایرانی که از حوزه‌های علمیه قم و اصفهان و دانشگاه‌های کشور در این رویداد شرکت داشتند، شماری از محققان خارجی نیز حضور یافتند و نتایج مطالعات و پژوهش‌های خود را ارائه کردند.

بر اساس گزارش منتشرشده، شخصیت‌های علمی خارجی حاضر در همایش عبارت بودند از:

۱. شیخ جعفر مهاجر، از لبنان؛

۲. واصم علی‌اف، از جمهوری آذربایجان؛

۳. محمد بحرالعلوم و آندره نیومن، از انگلستان؛

۴. محمد اسماعیل و دکتر محمد کرو، از مالزی؛

۵. دکتر یاتسو ماتسونگا، از ژاپن؛

۶. محمدحسین جلالی، از ایالات متحده آمریکا.

این پژوهشگران در همایش حضور یافتند و مقالات تحقیقی خود را ارائه کردند. افزون بر این افراد، شماری دیگر از اندیشمندان کشورهای مختلف نیز مقالات پژوهشی خود را برای این همایش ارسال کرده بودند.

حضور این مجموعه از پژوهشگران خارجی در کنار محققان ایرانی، به همایش ماهیتی بین‌المللی بخشیده بود و زمینه‌ای برای طرح دیدگاه‌های گوناگون درباره شخصیت علمی علامه مجلسی و میراث حدیثی و فرهنگی او فراهم می‌ساخت.

آثار علمی منتشرشده به مناسبت همایش بزرگداشت علامه مجلسی

از اقدامات مهمی که در جریان برگزاری این همایش صورت گرفت، انتشار و معرفی مجموعه‌ای از آثار مرتبط با علامه مجلسی و میراث علمی و حدیثی او بود. این انتشارات را می‌توان در دو بخش اصلی بررسی کرد:

الف) گزیده آثار علامه مجلسی

یکی از برنامه‌های انتشاراتی همایش، فراهم آوردن گزیده‌هایی از آثار علامه مجلسی با نثری متناسب با نیازهای مخاطبان معاصر، به‌ویژه نسل جوان، بود. هدف از این اقدام، تسهیل دسترسی به محتوای آثار علامه و فراهم کردن امکان بهره‌مندی بیشتر علاقه‌مندان از میراث علمی وی عنوان شده است.

آثار معرفی‌شده در این بخش عبارت بودند از:

۱. گزیده حق‌الیقین در عقاید: با کوشش محمد اسفندیاری و با ذکر نام رضا مؤمن‌زاده در گزارش.

۲. گزیده عین‌الحیاة در اخلاق: به کوشش محمد اسفندیاری.

۳. گزیده حق‌الیقین در آداب و احکام: به کوشش محمد اسفندیاری. (عنوان این اثر در نسخه اسکن‌شده مقاله به همین صورت درج شده است؛ با توجه به موضوع معرفی‌شده، مقابله عنوان با نسخه چاپی برای استفاده کتاب‌شناختی ضروری است.)

۴. گزیده حیاة القلوب در تاریخ پیامبران: به کوشش محمد اسفندیاری.

۵. گزیده جلاء العیون در تاریخ معصومان (ع): به کوشش محمد اسفندیاری.

این مجموعه در مجموع با هدف بازنشر و عرضه گزیده‌هایی از آثار مهم علامه مجلسی در قالبی قابل استفاده برای مخاطبان امروز تهیه شده بود.

ب) مجموعه «آرا و احوال علامه مجلسی»

بخش دیگری از آثار معرفی‌شده در همایش، به مجموعه‌ای با عنوان «آرا و احوال علامه مجلسی» اختصاص داشت. این مجموعه با هدف بررسی و معرفی آثار، اندیشه‌ها و دیدگاه‌های علامه مجلسی تدوین شده بود و موضوعات متنوعی را در بر می‌گرفت.

بر اساس گزارش، این مجموعه مشتمل بر آثار و عناوین زیر بود:

۱. کتاب آرا و احوال علامه مجلسی

این کتاب در دو مجلد منتشر شده و مجموعه‌ای از مقالات پیش‌تر منتشرشده در مطبوعات را در بر می‌گرفت. موضوعات مقالات آن شامل شرح‌حال علامه مجلسی، کتاب‌شناسی آثار، بررسی افکار و دیدگاه‌ها، شیوه گردآوری احادیث، سبک نگارش روایات و بررسی دیدگاه‌های مستشرقان درباره علامه مجلسی بود.

این مجموعه با تلاش و همکاری مهدی مهریزی و هادی ربانی تهیه و گردآوری شده بود و می‌کوشید ابعاد مختلف شخصیت علمی و آثار علامه را از منظرهای گوناگون معرفی کند.

۲. زندگی‌نامه علامه مجلسی

این اثر به همت سید مصلح‌الدین مهدوی گردآوری شده بود. در این مجموعه، زمینه‌های تاریخی زندگی و فعالیت علامه مجلسی و فراز و نشیب‌های حیات علمی و اجتماعی وی مورد توجه قرار گرفته است. گزارش، این کتاب را اثری مشتمل بر مطالب تاریخی و زندگی‌نامه‌ای درباره شخصیت و دوران زندگی علامه معرفی می‌کند.

۳. آشنایی با بحارالأنوار

این کتاب با کوشش احمد عابدی فراهم آمده و هدف اصلی آن معرفی بحارالأنوار، به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های حدیثی شیعه، به زبان فارسی بوده است. انتشار این اثر را می‌توان اقدامی در جهت تسهیل آشنایی مخاطبان فارسی‌زبان با ساختار و جایگاه این مجموعه عظیم حدیثی دانست.

۴. میراث حدیث شیعه (دفتر چهارم)

این اثر با کوشش مهدی مهریزی و علی صدرایی خویی منتشر شده بود. مجموعه «میراث حدیث شیعه» سلسله‌ای از آثار است که با هدف معرفی و عرضه میراث مکتوب شیعه در حوزه حدیث و علوم حدیث تدوین شده است.

در این مجموعه، رساله‌های مختصر و آثار حدیثی کوتاه، پس از تصحیح و احیا، در قالب مجلداتی مستقل در اختیار پژوهشگران قرار می‌گرفت. دفتر چهارم این مجموعه نیز در شمار آثار معرفی‌شده در همایش قرار داشت.

۵. الوجیزة فی الرجال

این اثر به زبان عربی و با تحقیق و تصحیح محمدکاظم رحمان‌ستایش منتشر شده بود. موضوع اصلی کتاب، علم رجال است و در آن به شرح‌حال و معرفی محدثان شیعه پرداخته شده است. انتشار این اثر در شمار اقدامات علمی مرتبط با همایش، نشان‌دهنده توجه برگزارکنندگان به احیای متون تخصصی علوم حدیث و رجال بود.

۶. غریب الحدیث فی بحارالأنوار، جلد نخست

این اثر به زبان عربی و تألیف حسین حسنی بیرجندی معرفی شده است. مجموعه مذکور در سه جلد تدوین می‌شد و هدف آن شرح واژگان و اصطلاحات مهجور، دشوار و کم‌کاربرد به‌کاررفته در بحارالأنوار بود.

در گزارش، کارکرد این اثر با کتاب «مفردات راغب» مقایسه شده است؛ با این تفاوت که مفردات راغب به تبیین واژگان و مفاهیم کمترشناخته‌شده قرآن کریم می‌پردازد، در حالی که کتاب غریب الحدیث فی بحارالأنوار در پی توضیح واژگان و اصطلاحات دشوار این مجموعه حدیثی است.