بسم الله الرحمن الرحیم

علامه محمدباقر مجلسی

علّامه محمّدباقر مجلسی؛ احیاگر میراث حدیثی شیعه در عصر صفوی

علّامه مجلسی در یک نگاه

علّامه ملّا محمّدباقر مجلسی، مشهور به مجلسی ثانی و علّامه مجلسی**، از برجسته‌ترین فقیهان، محدّثان و دانشوران امامیه در سده یازدهم هجری است. او در سال **۱۰۳۷ق در اصفهان، در خانواده‌ای شناخته‌شده از عالمان شیعه، دیده به جهان گشود و بیشتر عمر علمی خود را در همین شهر گذراند.

پدر او، ملّا محمّدتقی مجلسی**، معروف به مجلسی اول، از محدّثان و فقیهان بزرگ عصر صفوی و نخستین استاد فرزندش بود. محمّدباقر مجلسی پس از سال‌ها تحصیل، تدریس و تألیف، به یکی از اثرگذارترین چهره‌های علمی و دینی اصفهان تبدیل شد و در اواخر سلطنت شاه سلیمان صفوی، منصب **شیخ‌الاسلام اصفهان را بر عهده گرفت.

شهرت علمی او بیش از هر چیز با تألیف دایرةالمعارف بزرگ حدیثی بحار الأنوار پیوند خورده است؛ اثری که بخش عظیمی از میراث حدیثی، تفسیری، تاریخی و کلامی امامیه را در ساختاری موضوعی گرد آورد و بسیاری از متونی را که احتمال نابودی آنها وجود داشت برای نسل‌های بعد محفوظ ساخت.

علّامه مجلسی در ۲۷ رمضان سال ۱۱۱۰ق ـ بر اساس تاریخی که در پژوهش‌های متأخر شیعی بیشتر پذیرفته شده است ـ در اصفهان درگذشت و در کنار پدرش، در جوار مسجد جامع عتیق اصفهان، به خاک سپرده شد.

—

خاندان علمی و تبار فرهنگی

علّامه مجلسی فرزند محمّدباقر بن محمّدتقی بن مقصودعلی اصفهانی بود. جدّ او، ملّا مقصودعلی، از اهل فضل و ادب به شمار می‌رفت و «مجلسی» تخلّص او بود؛ عنوانی که بعدها به نام شناخته‌شده این خاندان تبدیل شد.

در شماری از منابع، نسب پدری خاندان مجلسی به محدّث نامدار اصفهان، حافظ ابونعیم اصفهانی**، صاحب *حلیة الأولیاء*، رسانده شده است. این انتساب در منابع تراجم شهرت یافته است.

از سوی دیگر، خاندان مجلسی از طریق مادرِ مجلسی اول با **کمال‌الدین درویش‌محمّد نطنزی**، از عالمان و راویان شیعه و مرتبط با مکتب محقق کرکی، پیوند داشت. این پیوند از عوامل مهم انتقال سنت حدیثی نسل‌های پیشین به خاندان مجلسی بود.

دو برادر بزرگ‌تر علّامه، **عزیزالله و عبدالله مجلسی**، نیز اهل علم بودند و خواهر او، **آمنه بیگم**، در خانواده‌ای کاملاً علمی پرورش یافت و با ملّا صالح مازندرانی، شارح معروف *الکافی*، ازدواج کرد. شبکه خویشاوندی خاندان مجلسی در نسل‌های بعد با شماری از خاندان‌های علمی اصفهان پیوند یافت و به استمرار سنت‌های حدیثی و فقهی این شهر کمک کرد.

—

استادان، مشایخ روایت و اجازات

نخستین و مهم‌ترین استاد علّامه مجلسی، پدرش **ملّا محمّدتقی مجلسی بود. او علوم متداول حوزه‌های شیعی، از فقه و حدیث تا رجال و درایه را نزد پدر و دیگر دانشوران برجسته اصفهان فراگرفت.

در منابع تراجم، از عالمانی همچون ملّا صالح مازندرانی، حسن‌علی شوشتری و میرزا رفیع‌الدین نائینی در شمار استادان او یاد شده است. شیخ حرّ عاملی نیز جایگاهی ویژه در شبکه روایی علّامه دارد؛ زیرا میان این دو محدّث بزرگ اجازه روایت متقابل برقرار بود و از این رو هر یک در برخی منابع هم در شمار استادان و هم در شمار راویان از دیگری قرار گرفته است.

یکی از اسناد مهم در زندگی علمی علّامه، اجازه مبسوط ملّا محمّدتقی مجلسی به فرزندش در جمادی‌الاول ۱۰۶۸ق است. این اجازه، که مشتمل بر طرق گسترده روایت کتب حدیثی و آثار عالمان پیشین است، جایگاه او را در شبکه انتقال حدیث امامیه به‌خوبی نشان می‌دهد.

خود علّامه مجلسی نیز بعدها به گروه بزرگی از دانشوران اجازه روایت داد. در میان شاگردان نامدار او می‌توان از سید نعمت‌الله جزایری، میرزا عبدالله افندی اصفهانی و محمّد بن علی اردبیلی یاد کرد. برخی از همین شاگردان در تدوین و تکمیل بخش‌هایی از پروژه عظیم بحار الأنوار نیز با او همکاری داشتند.

—

بحار الأنوار؛ پروژه بزرگ حفظ و سازمان‌دهی میراث شیعه

نام علّامه مجلسی بیش از هر اثر دیگری با بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار گره خورده است. این کتاب در چاپ‌های متداول جدید، بسته به شیوه تقسیم مجلدات، در حدود ۱۱۰ یا ۱۱۱ جلد منتشر شده است.

بحار الأنوار حاصل یک کار کوتاه‌مدت نبود؛ بلکه پروژه‌ای چندده‌ساله برای شناسایی، گردآوری، مقابله و تنظیم میراث حدیثی امامیه بود. شواهد موجود نشان می‌دهد که مراحل نخستین این طرح از پیش از سال ۱۰۷۰ق شکل گرفته بود و تألیف، بازتنظیم و تکمیل مجلدات آن تا سال‌های پایانی عمر علّامه ادامه یافت. برخی بخش‌ها حتی پس از وفات او از روی یادداشت‌ها و مسوداتش به دست شاگردان تنظیم شد.

هدف بحار صرفاً «تصحیح همه روایات» نبود. علّامه می‌کوشید مجموعه گسترده‌ای از میراث موجود را از پراکندگی و نابودی نجات دهد و در قالبی موضوعی در دسترس پژوهشگران قرار دهد.

او در مقدمه بحار، درباره بسیاری از منابع سخن می‌گوید و در سراسر کتاب نیز ذیل عنوان‌هایی مانند «بیان» به توضیح واژگان، حل دشواری‌های متن، جمع میان روایات و مباحث کلامی و حدیثی می‌پردازد. همین توضیحات نشان می‌دهد که نقش او تنها گردآوری مکانیکی متون نبوده، بلکه سازمان‌دهی و فهم میراث حدیثی نیز بخش مهمی از پروژه او را تشکیل می‌داده است.

مرآة العقول و ملاذ الأخیار؛ چهره نقاد محدّث

برای شناخت روش علّامه مجلسی نباید تنها به بحار الأنوار بسنده کرد. دو اثر مهم دیگر او، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول در شرح *الکافی* و ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار در شرح *تهذیب الأحکام*، وجه دیگری از فعالیت علمی او را نشان می‌دهند.

مجلسی در *مرآة العقول* به بررسی گسترده اسانید و محتوای روایات کافی می‌پردازد و در داوری‌های رجالی خود از اصطلاحاتی همچون صحیح، حسن، موثق، قوی و ضعیف و نیز تعبیرهای ترکیبی دیگر استفاده می‌کند. بنابراین تصویری که او را صرفاً ناقل بی‌اعتنای روایات معرفی کند، با مجموعه آثارش سازگار نیست.

—

کارنامه قلمی؛ از آثار تخصصی عربی تا کتاب‌های عمومی فارسی

علّامه مجلسی ده‌ها اثر به زبان عربی و فارسی تألیف کرد. بخش مهمی از آثار عربی او برای فضای تخصصی حوزه‌های علمی نوشته شده بود و بخش قابل توجهی از آثار فارسی با هدف رساندن معارف دینی به لایه‌های گسترده‌تر جامعه تألیف شد.

از مهم‌ترین آثار عربی او می‌توان به بحار الأنوار، مرآة العقول، ملاذ الأخیار، الوجیزة فی الرجال و رسالة الاعتقادات اشاره کرد.

در میان آثار فارسی او نیز کتاب‌های حقّ الیقین در مباحث اعتقادی، عین الحیات در شرح وصیت منسوب به پیامبر اکرم(ص) به ابوذر، حلیة المتقین درباره آداب و سنن، حیات القلوب درباره انبیا، پیامبر اسلام(ص) و ائمه(ع)، جلاء العیون درباره زندگانی چهارده معصوم(ع)، تحفة الزائر در موضوع زیارت و زاد المعاد در اعمال و ادعیه جایگاه برجسته‌ای دارند.

*حقّ الیقین* معمولاً آخرین اثر مهم علّامه شناخته می‌شود.

—

نهضت فارسی‌نویسی و گسترش معارف دینی

یکی از مهم‌ترین وجوه فعالیت علّامه مجلسی، توجه گسترده او به تألیف دینی به زبان فارسی بود. زبان اصلی بسیاری از متون تخصصی فقه، حدیث و کلام در آن روزگار عربی بود؛ در نتیجه بخش بزرگی از جامعه فارسی‌زبان دسترسی مستقیم به آنها نداشت.

مجلسی با نگارش کتاب‌های متعدد فارسی، بخش قابل توجهی از معارف اعتقادی، اخلاقی، تاریخی، عبادی و حدیثی را به زبان قابل فهم برای عموم منتقل کرد. از این جهت، تأثیر اجتماعی او تنها محصول منصب رسمی یا حلقه درس نبود، بلکه کتاب‌های فارسی‌اش در شکل‌دهی به فرهنگ دینی جامعه صفوی نقشی پایدار داشتند.

—

جایگاه او در منازعات فکری عصر صفوی

عصر علّامه مجلسی دوره رویارویی و رقابت چند گرایش فکری بود: جریان‌های مختلف تصوف، فلسفه و عرفان نظری، اخباری‌گری و گرایش‌های اجتهادی.

مجلسی و تصوف

علّامه مجلسی در شماری از آثار خود از برخی عقاید و رفتارهای رایج در میان گروه‌های صوفی انتقاد کرد، به‌ویژه آنجا که آنها را ناسازگار با شریعت و روایات اهل‌بیت(ع) می‌دانست. با این حال، تعبیرهایی مانند «برچیدن کامل تصوف» یا «تعطیلی همه خانقاه‌ها» تصویری بیش از حد ساده‌شده از واقعیت تاریخی است. تصوف و عرفان در سراسر اواخر عصر صفوی همچنان حضور داشتند و حتی در میان برخی عالمان و درباریان نیز گرایش‌های عرفانی و فلسفی ادامه یافت.

مجلسی و فلسفه

رویکرد او نسبت به فلسفه نیز باید با دقت بیان شود. مجلسی با حاکم کردن دستگاه‌های فلسفی مستقل بر نصوص دینی موافق نبود و در مباحث اعتقادی، اولویت را به قرآن و حدیث می‌داد؛ اما این امر را نباید به «انکار عقل» فروکاست. آثار او حاوی استدلال‌های عقلی، کلامی و تحلیلی متعددی است.

اخباری یا اصولی؟

قرار دادن علّامه مجلسی به‌طور کامل در یکی از دو اردوگاه اخباری و اصولی نیز دشوار است. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد که او در منازعه اخباری ـ اصولی موضعی کاملاً منطبق با یکی از دو جناح نداشت. توجه بسیار او به حدیث روشن است، اما در مقام فقیه، امام جمعه و شیخ‌الاسلام از اجتهاد، داوری رجالی و استدلال فقهی نیز بهره می‌برد.

—

شیخ‌الاسلام اصفهان و رابطه با دربار صفوی

علّامه مجلسی در حدود ۱۰۹۸ق / ۱۶۸۷م از سوی شاه سلیمان به منصب شیخ‌الاسلامی اصفهان رسید و تا پایان عمر در این جایگاه باقی ماند. شیخ‌الاسلام در ساختار صفوی از مهم‌ترین مقامات دینی و قضایی شهر بود و در امور شرعی، قضاوت‌ها و مسائل اجتماعی نقش داشت.

پس از فوت شاه سلیمان در ۱۱۰۵ق و جلوس شاه سلطان حسین، مجلسی در مراسم آغاز سلطنت او نقشی برجسته یافت. برخلاف سنتی که بستن شمشیر سلطنتی را به یکی از سران صوفیه واگذار می‌کرد، شاه از علّامه مجلسی خواست این کار را انجام دهد. گزارش‌های تاریخی همچنین از درخواست او برای اجرای احکام شرعی و صدور فرمان منع شراب سخن گفته‌اند.

با این همه، نباید نفوذ او را به معنای کنترل کامل دستگاه حکومت دانست. حتی ممنوعیت شراب نیز به‌طور کامل و پایدار اجرا نشد و ساختار سیاسی صفوی مجموعه‌ای پیچیده از دربار، دیوانیان، نظامیان، عالمان و خاندان‌های صاحب نفوذ بود.

—

وفات، تشییع و آرامگاه

علّامه مجلسی در ۲۷ رمضان در اصفهان درگذشت. درباره سال وفات در منابع قدیم دو گزارش ۱۱۱۰ و ۱۱۱۱ق وجود دارد، اما در پژوهش‌های متأخر شیعی، سال ۱۱۱۰ق / ۱۶۹۹م بیشتر پذیرفته شده است.

گزارش‌های تاریخی از برگزاری تشییعی گسترده برای او حکایت دارند و آقا جمال خوانساری بر پیکرش نماز گزارد. سپس او را در کنار پدرش، ملّا محمّدتقی مجلسی، در جوار مسجد جامع عتیق اصفهان به خاک سپردند.

امروزه آرامگاه پدر و پسر، معروف به بقعه مجلسیین**، از مکان‌های شناخته‌شده تاریخی و مذهبی اصفهان و یادآور یکی از اثرگذارترین خاندان‌های علمی عصر صفوی است.

—

میراث علمی علّامه مجلسی

ارزیابی شخصیت علّامه مجلسی در سه قرن اخیر یکسان نبوده است. برخی نویسندگان غربیِ سده نوزدهم و اوایل سده بیستم، نقش او را عمدتاً از دریچه منازعات مذهبی اواخر صفویه تفسیر کردند و تصویری بسیار منفی از وی به دست دادند. پژوهش‌های جدیدتر، با مراجعه گسترده‌تر به آثار خود او و منابع عصر صفوی، این تصویر ساده را مورد بازبینی قرار داده‌اند.

فارغ از این اختلاف‌نظرها، یک واقعیت تاریخی انکارناپذیر است: بخش مهمی از میراث روایی امامیه به سبب طرح گسترده گردآوری و تدوین او در دسترس نسل‌های بعد قرار گرفت و آثار فارسی‌اش نیز از مؤثرترین ابزارهای انتقال معارف شیعی به جامعه فارسی‌زبان در دوره صفوی و پس از آن شد.

—

گاه‌شمار کوتاه زندگی

۱۰۳۷ق: ولادت در اصفهان.

۱۰۶۸ق: دریافت اجازه روایی مبسوط از پدر، ملّا محمّدتقی مجلسی.

۱۰۷۰ق: وفات مجلسی اول و افزایش مسئولیت علمی و آموزشی محمّدباقر مجلسی؛ پروژه بحار در این دوره وارد مراحل مهم تدوین شده بود.

دهه‌های ۱۰۷۰ تا ۱۱۰۰ق: تدوین و بازتنظیم بخش‌های متعدد بحار الأنوار، تألیف شروح حدیثی و نگارش آثار فارسی فراوان.

حدود ۱۰۹۸ق: انتصاب به شیخ‌الاسلامی اصفهان در دوره شاه سلیمان.

۱۱۰۵ق: مشارکت برجسته در مراسم جلوس شاه سلطان حسین و درخواست اجرای برخی احکام شرعی، از جمله منع شراب.

۲۷ رمضان ۱۱۱۰ق: وفات در اصفهان، اقامه نماز توسط آقا جمال خوانساری و دفن در جوار پدر در بقعه مجلسیین.

—

علّامه مجلسی در آینه کلام بزرگان (متن منقّح و مستند)

۱. شیخ حرّ عاملی (م ۱۱۰۴ ق) در أمل الآمل

(هم‌عصر نامدار علامه، صاحب وسائل الشیعة، و دارای اجازه روایی متقابل)

• متن عربی:

«مَوْلَانَا الجَلِيلُ مُحَمَّد بَاقِر بنُ مَوْلَانَا مُحَمَّد تَقِي المَجْلِسِي: عَالِمٌ فَاضِلٌ مَاهِرٌ مُحَقِّقٌ مُدَقِّقٌ عَلَّامَةٌ فَهَّامَةٌ فَقِيهٌ مُتَكَلِّمٌ مُحَدِّثٌ ثِقَةٌ ثِقَةٌ، جَامِعٌ لِلْمَحَاسِنِ وَالفَضَائِلِ، جَلِيلُ القَدْرِ، عَظِيمُ الشَّأْنِ، أَطَالَ اللهُ بَقَاءَهُ… وَهُوَ مِنَ المُعَاصِرِينَ، نَرْوِي عَنْهُ جَمِيعَ مُؤَلَّفَاتِهِ وَغَيْرَهَا إِجَازَةً.»

• ترجمه فارسی:

«مولای جلیل‌القدر ما، محمّدباقر فرزند مولی محمّدتقی مجلسی: عالمی دانشمند، ماهر، محقق، موشکاف، بسیار دانا و فهیم، فقیه، متکلم، محدث، و ثقه‌در‌ثقه (در بالاترین مرتبه توثیق) است؛ گردآورنده نیکی‌ها و فضیلت‌ها، والامقام و عظیم‌الشأن که خداوند عمرش را طولانی بدارد… او از معاصران است و ما تمام نگاشته‌های او و جز آن را از طریق اجازه از وی روایت می‌کنیم.»

• مأخذ: حرّ عاملی، محمد بن حسن، أمل الآمل في علماء جبل عامل، تحقیق سید احمد حسینی اشکوری، بغداد: مکتبة الأندلس، ۱۳۸۵ ق، ج ۲، ص ۲۴۸، شماره ۷۳۸؛ عیناً منقول در: افندی، میرزا عبدالله، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، قم: مطبعة الخیام، ۱۴۰۱ ق، ج ۵، ص ۳۹.

۲. محقق محمد بن علی اردبیلی (م ۱۱۰۱ ق) در جامع الرواة

(شاگرد مبرز علامه و صاحب کتاب رجالی جامع الرواة؛ تحریر در زمان حیات علامه)

• متن عربی:

«مُحَمَّد بَاقِر بنُ مُحَمَّد تَقِي بنِ مَقْصُود عَلِي المُلَقَّبُ بِالمَجْلِسِيِّ، مَدَّ ظِلَّهُ العَالِي: أُسْتَاذُنَا وَشَيْخُنَا، وَشَيْخُ الإِسْلَامِ وَالمُسْلِمِينَ، خَاتَمُ المُجْتَهِدِينَ، الإِمَامُ، العَلَّامَةُ، المُحَقِّقُ المُدَقِّقُ، جَلِيلُ القَدْرِ، عَظِيمُ الشَّأْنِ، رَفِيعُ المَنْزِلَةِ، وَحِيدُ عَصْرِهِ، فَرِيدُ دَهْرِهِ، ثِقَةٌ ثَبْتٌ عَيْنٌ، كَثِيرُ العِلْمِ، جَيِّدُ التَّصَانِيفِ. وَأَمْرُهُ فِي عُلُوِّ قَدْرِهِ، وَعِظَمِ شَأْنِهِ، وَسُمُوِّ رُتْبَتِهِ، وَتَبَحُّرِهِ فِي العُلُومِ العَقْلِيَّةِ وَالنَّقْلِيَّةِ، وَدِقَّةِ نَظَرِهِ، وَإِصَابَةِ رَأْيِهِ، وَثِقَتِهِ وَأَمَانَتِهِ وَعَدَالَتِهِ، أَشْهَرُ مِنْ أَنْ يُذْكَرَ، وَفَوْقَ مَا يَحُومُ حَوْلَهُ العِبَارَةُ… لَهُ كُتُبٌ نَفِيسَةٌ جَيِّدَةٌ، قَدْ أَجَازَنِي — دَامَ بَقَاؤُهُ وَتَأْيِيدُهُ — أَنْ أَرْوِيَ عَنْهُ جَمِيعَهَا.»

• ترجمه فارسی:

«محمدباقر فرزند محمدتقی، فرزند مقصودعلی ملقب به مجلسی (که سایه بلندپایه‌اش مستدام باد): استاد و شیخ ما، شیخ‌الاسلام و المسلمین، پایان‌بخش مجتهدان، پیشوا، علامه بسیار موشکاف و محقق، والامقام، بزرگ‌شأن، بلندمرتبه، یگانه عصر و فرید روزگار خویش، مورد وثوق، استوار و سرآمد، دارای دانشی سرشار و تصنیفاتی نیکو است. آوازه شکوه، بلندی جایگاه، تبحر در علوم عقلی و نقلی، دقت نظر، استواری اندیشه، امانت‌داری و عدالت وی مشهورتر از آن است که به بیان درآید و فراتر از آن است که واژه‌ها بتوانند بدان احاطه یابند… او کتب نفیس و ارزنده‌ای دارد که به من اجازه فرمود تا همه آن‌ها را از وی روایت کنم.»

• مأخذ: اردبیلی، محمد بن علی، جامع الرواة و إزاحة الاشتباهات عن الطرق و الأسناد، بیروت: دار الأضواء، ج ۲، ص ۷۸–۷۹؛ منقول در: نوری، میرزا حسین، الفیض القدسی (طلیعه بحار الأنوار)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ج ۱۰۲، ص ۹.

۳. شیخ یوسف بحرانی (م ۱۱۸۶ ق) در لؤلؤة البحرین

(صاحب الحدائق الناضرة؛ به نقل و تأیید میرزا محمدباقر خوانساری در روضات الجنّات)

• متن عربی:

«العَلّامَةُ الفَهّامَةُ، غَوّاصُ بِحارِ الأَنوارِ، مُستَخرِجُ لآلِئِ الأَخبارِ و كُنوزِ الآثارِ، الَّذی لَم يوجَد لَهُ فی عَصرِهِ و لا قَبلَهُ و لا بَعدَهُ قَرينٌ فی تَرويجِ الدّينِ و إِحياءِ شَريعَةِ سَيِّدِ المُرسَلينَ بِالتَّصنيفِ و التَّأليفِ، و الأَمرِ و النَّهیِ، و قَمعِ المُعتَدينَ و المُخالِفينَ مِن أَهلِ الأَهواءِ و البِدَعِ و المُعانِدينَ سيَّما الصّوفِيَّةِ المُبتَدِعينَ… و هذا الشَّيخُ كانَ إِماماً فی وَقتِهِ فی عِلمِ الحَديثِ و سائِرِ العُلومِ، و شَيخَ الإِسلامِ بِدارِ السَّلطَنَةِ إِصفَهان، رَئيساً فيها بِالرِّياسَةِ الدّينِيَّةِ و الدُّنيَوِيَّةِ… و هُوَ الَّذی رَوَّجَ الحَديثَ و نَشَرَهُ لا سِيَّما فِي الدِّيارِ العَجَمِيَّةِ، و تَرجَمَ لَهُمُ الأَحاديثَ العَرَبِيَّةَ بِأَنواعِها بِالفارِسِيَّةِ… و قَد كانَت مَملَكَةُ الشّاه سُلطان حُسَين لِمَزيدِ خُمولِهِ و قِلَّةِ تَدبيرِهِ لِلمُلكِ مَحروسَةً بِوُجودِ شَيخِنا المَذكورِ، فَلَمّا ماتَ انتَقَضَت أَطرافُها و بَدَأَ اعتِسافُها، و أُخِذَت فی تِلكَ السَّنَةِ مِن يَدِهِ بَلدَةُ قَندَهار و لَم يَزَلِ الخَرابُ يَستَولی عَلَيها حَتّى ذَهَبَت مِن يَدِهِ.»

• ترجمه فارسی:

«دانشمند بسیار دانا، غواص دریاهای نور و استخراج‌کننده مرواریدهای روایات و گنجینه‌های آثار؛ شخصیتی که در روزگار خود و نه پیش و پس از آن، نظیری برای او در ترویج دین و احیای شریعت پیامبر (ص) از طریق تألیف و نشر احکام، امر و نهی و برانداختن بدعت‌گذاران به‌ویژه صوفیه یافت نشد. او در دانش حدیث و سایر علوم یگانه روزگار بود؛ منصب شیخ‌الاسلامی دارالسلطنه اصفهان را بر عهده داشت و واجد ریاست دینی و دنیوی بود… هموست که حدیث را به‌ویژه در دیار عجم نشر داد و روایات گوناگون عربی را به فارسی برگرداند. کشور شاه سلطان حسین با وجود سستی و بی‌تدبیری وی، تنها به برکت حضور علامه محفوظ مانده بود؛ و چون علامه درگذشت، شیرازه مملکت از هم گسیخت، پریشانی آغاز گردید و شهر قندهار در همان سال سقوط کرد…»

• مأخذ: بحرانی، شیخ یوسف، لؤلؤة البحرین فی الإجازات وتراجم رجال الحدیث، قم: مؤسسة آل البیت، ص ۵۵؛ عیناً منقول در: خوانساری، محمدباقر، روضات الجنّات فی أحوال العلماء والسادات، قم: اسماعیلیان، ۱۳۹۰ ق، ج ۲، ص ۷۸.

۴. محدّث میرزا حسین نوری (م ۱۳۲۰ ق) در الفیض القدسی و دار السلام

(صاحب مستدرک الوسائل و رساله تخصصی الفیض القدسی)

• متن عربی:

«لَمْ يُوَفَّقْ أَحَدٌ فِي الإِسْلَامِ مِثْلَ مَا وُفِّقَ هَذَا الشَّيْخُ المُعَظَّمُ، وَالبَحْرُ الخِضَمُّ، وَالطَّوْدُ الأَشَمُّ، مِنْ تَرْوِيجِ المَذْهَبِ، وَإِعْلَاءِ كَلِمَةِ الحَقِّ، وَكَسْرِ صَوْلَةِ المُبْدِعِينَ، وَقَمْعِ زَخَارِفِ المُلْحِدِينَ، وَإِحْيَاءِ دَارِسِ سُنَنِ الدِّينِ المُبِينِ، وَنَشْرِ آثَارِ أَئِمَّةِ المُسْلِمِينَ، بِطُرُقٍ عَدِيدَةٍ وَأَنْحَاءٍ مُخْتَلِفَةٍ؛ أَجَلُّهَا وَأَبْقَاهَا: التَّصَانِيفُ الرَّائِقَةُ الأَنِيقَةُ الكَثِيرَةُ الَّتِي شَاعَتْ فِي الأَنَامِ، وَيَنْتَفِعُ بِهَا فِي آنَاءِ اللَّيَالِي وَالأَيَّامِ: العَالِمُ وَالجَاهِلُ، وَالخَوَاصُّ وَالعَوَامُّ، وَالمُشْتَغِلُ المُبْتَدِئُ، وَالمُجْتَهِدُ المُنْتَهِي، وَالعَجَمِيُّ وَالعَرَبِيُّ… وَلَوْ قِيلَ: إِنَّهُ لَمْ يَخْدُمْ أَحَدٌ مَذْهَبَ الإِمَامِيَّةِ بَعْدَ الأَئِمَّةِ الأَطْهَارِ بِمِثْلِ مَا خَدَمَهُ هَذَا الحَبْرُ الجَلِيلُ، لَمْ يَكُنْ مُجَازَفَةً فِي المَقَالِ، وَلَا عَادّاً فِي عِدَادِ أَهْلِ الغُلُوِّ وَالاعْتِسَافِ.»

• ترجمه فارسی:

«احدی در تاریخ اسلام مانند این شیخ معظم، دریای بیکران و کوهسار استوار، توفیق نیافت که به راه‌های گوناگون به ترویج مذهب، اعتلای کلمه حق، درهم شکستن شوکت بدعت‌گذاران، سرکوب بافته‌های ملحدان، احیای سنت‌های فراموش‌شده دین و انتشار آثار امامان بپردازد؛ و والاترین و ماندگارترینِ این راه‌ها، نگاشته‌های شیوا، آراسته و پرشماری است که در میان همگان انتشار یافت و شبانه‌روز، دانشمند و عامی، خواص و توده‌ها، نوآموز مبتدی و مجتهد کارآزموده، عجم و عرب از آن بهره‌مند می‌گردند… و اگر گفته شود احدی پس از امامان طاهرین به مذهب امامیه مانند این دانشمند بزرگ خدمت نکرده است، سخنی به گزاف نرفته و گوینده در شمار اهل غلو و تندروی نخواهد بود.»

• مأخذ: نوری، میرزا حسین، الفیض القدسی فی ترجمة العلّامة المجلسی، چاپ‌شده در طلیعه بحار الأنوار، ج ۱۰۲، ص ۲ و ص ۹؛ و همو در: دار السلام فیما یتعلق بالرؤیا والمنام، قم: مطبعة خیام، ج ۲، ص ۳۲۹.

۵. آقا احمد کرمانشاهی (م ۱۲۳۵ ق) در مرآت الأحوال جهان‌نما

(نوه وحید بهبهانی و نواده دختری علامه مجلسی؛ منقول در أعیان الشیعة)

• متن فارسی:

«و آن جناب در ترويج دين مبين و مذهب حقّه ائمّه طاهرين (سلام‌الله‌عليهم) سعى بليغ نمودند، به مرتبه‌اى كه هيچ‌يك از علماى متقدّمين و متأخّرين به آن مرتبه نرسيده؛ و مصنّفات بسيار به زبان عربى و فارسى تصنيف فرمودند تا نفع آن عام باشد و كافّه خلق بهره‌مند گردند… و سلاطين عصر نهایت تعظیم و توقیر را در حقّ آن جناب رعایت می‌نمودند و اوامر و نواهی شرعیه به اشارت ایشان انفاذ می‌یافت؛ چندان‌که در دارالسلطنه اصفهان دست بدعت و فسق کوتاه گشت و رسم نماز جماعت و اقامه شعائر رواج تام گرفت.»

(عبارت عربی منقول در أعیان الشیعة: «كانَ شيخَ الإسلامِ مِنْ قِبَلِ السَّلاطينِ في أصفهانَ وكانَ يُباشِرُ جميعَ المُرافعاتِ بنفسِهِ ولا تفوتُهُ صلاةُ الأمواتِ والجماعاتِ والضّيافاتِ والعباداتِ… وكانَ لَهُ شَوقٌ شديدٌ إلى التدريسِ»)

• مأخذ: کرمانشاهی، آقا احمد، مرآت الأحوال جهان‌نما، تصحیح علی دوانی، تهران: مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۸ ش، ج ۱، ص ۶۲؛ و منقول در: امین، سید محسن، أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف، ج ۹، ص ۱۸۲.

۶. ملّا حیدرعلی مجلسی (از احفاد خاندان مجلسی) در تذکرة الأنساب

• متن فارسی:

«آن سرور اعاظم روزگار و فخر افاخم ادوار، در بذل و بخشش و کرم و دستگیری از فقرا و بی‌پناهان عدیل نداشت. خانه آن جناب، دارالأمان و ملجأ بیچارگان و ستمدیدگان بود؛ چنان‌که هر مظلومی از تعدّیات حکّام و عمّال دیوان به ساحت سرای او پناه می‌بُرد، ایمن می‌گشت و هیچ حاکمی جرأت تعرّض به وی را نداشت… و با وجود کثرت تراکم امور مذهبی، رسیدگی به مرافعات و اشتغال مدام به تألیف مجلّدات بحار و تربیت طلّاب، هرگز از تهجّد، اوراد شبانه و مناجات سحرگاهی بازنمی‌ماند.»

• مأخذ اسنادی: مجلسی، ملّا حیدرعلی، تذکرة الأنساب، نسخه خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران (شماره بازیابی ۱/۴۴۴۱)؛ بازخوانی و استناد در: قاسمی، رحیم، شرح احوال محقق مجلسی، اصفهان: انتشارات اعلام اصفهان، ۱۳۹۳ ش، ص ۹۳.

۷. امام خمینی (ره) در کشف الأسرار

• متن فارسی:

«مجلسی وقتی دید کتاب‌های روایات و آثار دینی در شرف نابودی و از بین رفتن است، کمر همت بست و بحار الأنوار را نوشت و نگذاشت دستخوش فنا شود… مجلسی و امثال او هیچ‌گاه دین را به شاهان نفروختند، بلکه سلاطین را در خدمت ترویج مذهب و حمایت از مظلومان به کار گرفتند.»

• مأخذ: خمینی، سید روح‌الله، کشف الأسرار، تهران: بی‌نا، ۱۳۲۳ ش، ص ۲۰۸–۲۱۰.

۸. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای

(بیانات در دیدار اعضای ستاد کنگره بزرگداشت علامه مجلسی)

• متن بیانات:

«اوّلاً مرحوم مجلسى به‌ نظر بنده یکى از علماى بزرگِ مظلوم تاریخ ما است. اوّلاً عالِم بزرگى است، براى خاطر اینکه هم از لحاظ علمى مرد بسیار بلندپایه‌اى است… و حقیقتاً دریایى از علم و معرفت است. مظلومیّت این بزرگوار هم به خاطر این است که دو طایفه به او هجوم آوردند: یک طایفه، روشنفکرمآب‌ها بودند که به خاطر مسائل صفویه و گرایش مجلسی به دربار صفوی، او را متهم به دنیاطلبی و توجیه‌گری کردند؛ در حالی که حضور او در دستگاه سلطنت برای مهار قدرت شاهان، اجرای حدود شرعی و حمایت از حقوق مردم بود؛ و طایفه دیگر، اهل تحجر و تفریط بودند که ابعاد عقلی و اصول فقهی و کار دقیق رجالی او را ندیدند و عظمت کار او را درک نکردند.»

• مأخذ: پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (KHAMENEI.IR)، بیانات مورخ ۲۴ خرداد ۱۳۷۲، شناسه سخنرانی: ۷۹۲۷

منابع اصلی و پژوهش‌های پیشنهادی

برای تدوین علمی زندگی و آثار علّامه مجلسی، علاوه بر آثار خود او، مراجعه هم‌زمان به منابع نزدیک به عصر وی و پژوهش‌های جدید ضروری است. از مهم‌ترین منابع می‌توان به *أمل الآمل* شیخ حر عاملی، *ریاض العلماء* میرزا عبدالله افندی، *لؤلؤة البحرین* شیخ یوسف بحرانی، *الفیض القدسی فی ترجمة العلامة المجلسی* محدث نوری، *روضات الجنات* خوانساری و پژوهش‌های جدید درباره مجلسی و عصر صفوی اشاره کرد. مدخل‌های «Moḥammad-Bāqer Majlesi» و «Beḥār al-anwār» در *Encyclopaedia Iranica* و پژوهش‌های اندرو نیومن درباره ایران صفوی نیز برای مقایسه گزارش‌های سنتی با تاریخ‌نگاری جدید سودمندند.